به گزارش پایگاه خبری پیام خانواده؛ در گذشته، شهرت بیشتر در اختیار بازیگران، خوانندگان، ورزشکاران و چهره‌هایی بود که از مسیر سینما، تلویزیون، مطبوعات و سایر رسانه‌های فراگیر به مخاطبان معرفی می‌شدند. اما با گسترش اینترنت و شبکه‌های اجتماعی، این معادله تغییر کرده است. امروز یک بلاگر، تولیدکننده محتوای سرگرمی یا حتی کاربری که زندگی روزمره خود را در فضای مجازی به نمایش می‌گذارد، می‌تواند در مدت کوتاهی به چهره‌ای شناخته‌شده تبدیل شود و بر انتخاب‌ها و رفتار گروهی از مخاطبان اثر بگذارد. این تحول، پدیده شهرت را از محدوده سرگرمی فراتر برده و پرسش‌هایی درباره مرجعیت اجتماعی، مسئولیت چهره‌های مشهور و نقش پلتفرم‌ها در شکل‌دهی به فرهنگ عمومی ایجاد کرده است.
از ستاره‌های سینما تا چهره‌های شبکه‌های اجتماعی
شهرت در جامعه ایران پدیده تازه‌ای نیست. سینما، موسیقی، تلویزیون و مجلات عامه‌پسند در دهه‌های گذشته زمینه شناخته شدن چهره‌هایی را فراهم کردند که علاوه بر فعالیت حرفه‌ای، به الگوهایی برای بخشی از جامعه تبدیل شدند. مخاطبان نه‌تنها آثار این افراد را دنبال می‌کردند، بلکه به زندگی شخصی، پوشش، روابط و سبک زندگی آن‌ها نیز علاقه نشان می‌دادند.
با گسترش رسانه‌های جمعی، به‌ویژه تلویزیون، این فرهنگ بیش از گذشته در زندگی روزمره مردم حضور پیدا کرد. برنامه‌های سرگرمی و مجموعه‌های تلویزیونی پرمخاطب، چهره‌های شناخته‌شده را به بخشی از گفت‌وگوهای خانوادگی و اجتماعی تبدیل کردند. در کنار آن، مجلات عامه‌پسند نیز با پرداختن به حواشی زندگی هنرمندان و افراد مشهور، کنجکاوی عمومی درباره این چهره‌ها را تقویت می‌کردند.
ورود شبکه‌های اجتماعی به این فضا، امکان تازه‌ای برای گسترش فرهنگ شهرت به وجود آورد. برخلاف رسانه‌های سنتی که تعداد محدودی از افراد امکان حضور در آن‌ها را داشتند، پلتفرم‌های دیجیتال به کاربران اجازه دادند بدون عبور از مسیرهای رسمی رسانه‌ای، محتوای خود را منتشر کنند و مخاطب به دست آورند. به این ترتیب، در کنار سلبریتی‌های سنتی، گروه تازه‌ای از چهره‌های مشهور دیجیتال و میکروسلبریتی‌ها شکل گرفتند.
اینستاگرام و گسترش فرهنگ تصویرمحور
یکی از دلایل گسترش فرهنگ شهرت در شبکه‌های اجتماعی، اهمیت تصویر در ارتباطات دیجیتال است. پلتفرم‌هایی که بر عکس، ویدئو و نمایش زندگی روزمره تمرکز دارند، امکان ارتباط سریع و احساسی با مخاطب را فراهم می‌کنند. کاربر می‌تواند نه‌تنها درباره یک موضوع صحبت کند، بلکه با نمایش ظاهر، محیط زندگی، سفرها، خریدها و روابط شخصی خود، تصویری از سبک زندگی مطلوبش بسازد.
این ویژگی باعث شده است که مرز میان فعالیت حرفه‌ای و زندگی خصوصی چهره‌های مشهور بیش از گذشته کمرنگ شود. مخاطب دیگر فقط آثار یک بازیگر یا خواننده را دنبال نمی‌کند، بلکه ممکن است از برنامه روزانه، انتخاب پوشاک، عادت‌های غذایی و حتی شیوه تربیت فرزندان او نیز مطلع باشد.
در چنین فضایی، شهرت می‌تواند از طریق تداوم حضور و تولید محتوا شکل بگیرد. فردی که در گذشته برای شناخته شدن به رسانه‌های بزرگ نیاز داشت، اکنون با انتشار مستمر محتوا و جلب توجه کاربران می‌تواند به چهره‌ای اثرگذار تبدیل شود.
مرجعیت سلبریتی‌ها؛ از انتخاب پوشاک تا تصمیم‌های زندگی
یکی از مهم‌ترین جلوه‌های نفوذ چهره‌های مشهور، تأثیر آن‌ها بر سبک زندگی و الگوهای مصرف است. نوجوانان و جوانان، به‌ویژه در دوره شکل‌گیری هویت فردی و اجتماعی، ممکن است از افراد محبوب خود در انتخاب پوشش، مدل مو، سرگرمی، ورزش و حتی عادت‌های روزمره الگوبرداری کنند.
این تأثیر گاهی به خرید یک محصول یا استفاده از یک برند محدود نمی‌شود؛ بلکه می‌تواند به پذیرش مجموعه‌ای از رفتارها و ارزش‌های مرتبط با سبک زندگی یک چهره مشهور منجر شود. وقتی یک فرد شناخته‌شده از شیوه خاصی برای ورزش، تغذیه، مطالعه یا گذران اوقات فراغت صحبت می‌کند، بخشی از مخاطبان ممکن است آن را به‌عنوان الگویی برای زندگی خود در نظر بگیرند.
با این حال، نباید همه انواع نفوذ سلبریتی‌ها را یکسان دانست. تأثیرگذاری بر انتخاب‌های روزمره و مصرفی لزوماً به معنای برخورداری از مرجعیت در تصمیم‌های عمیق سیاسی، اعتقادی و اجتماعی نیست. افراد در مسائل مهم زندگی، علاوه بر محتوای رسانه‌ای، تحت تأثیر خانواده، دوستان، تجربه‌های شخصی، باورها و شرایط اقتصادی و اجتماعی خود قرار دارند.
بنابراین، تعداد دنبال‌کنندگان یک چهره مشهور به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که او تا چه اندازه می‌تواند نگرش و تصمیم‌های اساسی مخاطبان را تغییر دهد. شهرت رسانه‌ای و مرجعیت اجتماعی دو مفهوم مرتبط اما متفاوت‌اند.
اقتصاد جلب توجه؛ چرا پلتفرم‌ها به شهرت دامن می‌زنند؟
در شبکه‌های اجتماعی، توجه کاربران به یکی از منابع اصلی ارزش اقتصادی تبدیل شده است. هرچه یک صفحه بازدید، تعامل و دنبال‌کننده بیشتری جذب کند، امکان کسب درآمد از تبلیغات، همکاری با برندها و فروش محصولات افزایش می‌یابد. در نتیجه، تولیدکنندگان محتوا برای حفظ مخاطب و افزایش دیده‌شدن، به شیوه‌های مختلفی از روایت زندگی شخصی، سرگرمی، نمایش احساسات و تولید محتوای جنجالی روی می‌آورند.
این سازوکار فقط به فعالیت صاحبان صفحات محدود نمی‌شود. کاربران نیز با مشاهده، پسندیدن، بازنشر کردن و نظر دادن، در افزایش دیده‌شدن محتوا نقش دارند. به این ترتیب، مخاطب علاوه بر مصرف‌کننده محتوا، در تولید ارزش اقتصادی و شهرت چهره‌های دیجیتال مشارکت می‌کند.
پژوهشی درباره فعالیت ۷۱ اینفلوئنسر ایرانی در اینستاگرام که محتوای ۲۱۳۰ استوری را بررسی کرده، نشان داده است که بخشی از راهبردهای اینفلوئنسرها بر مشارکت گرفتن از دنبال‌کنندگان و تبدیل فعالیت آن‌ها به افزایش شهرت و درآمد استوار است. این یافته نشان می‌دهد که اقتصاد شهرت تنها به تولید محتوا وابسته نیست، بلکه تعامل مستمر مخاطبان نیز در آن نقش دارد.
وقتی شهرت به حوزه‌های تخصصی وارد می‌شود
گسترش فرهنگ شهرت زمانی مسئله‌سازتر می‌شود که قواعد آن از حوزه سرگرمی فراتر برود و به عرصه‌هایی مانند سیاست، اقتصاد، سلامت، آموزش و دین وارد شود. در این وضعیت، ممکن است میزان دیده‌شدن و توانایی جلب مخاطب به‌جای تخصص، تجربه و صلاحیت حرفه‌ای، به معیار اصلی اعتماد عمومی تبدیل شود.
برای مثال، یک چهره مشهور ممکن است درباره مسائل پزشکی، تربیتی یا اقتصادی اظهار نظر کند و به دلیل محبوبیت خود مخاطبان زیادی به دست آورد؛ در حالی که شهرت رسانه‌ای لزوماً به معنای برخورداری از دانش تخصصی در این حوزه‌ها نیست. در چنین شرایطی، مخاطب باید میان تجربه شخصی، تبلیغ تجاری، اظهار نظر عمومی و توصیه تخصصی تفاوت قائل شود.
این مسئله درباره چهره‌های مذهبی و تولیدکنندگان محتوای دینی نیز اهمیت دارد. استفاده از شبکه‌های اجتماعی برای آموزش و ترویج مفاهیم دینی می‌تواند فرصت ارتباط با گروه‌های تازه‌ای از مخاطبان را فراهم کند، اما تقلید صرف از شیوه‌های جلب توجه ممکن است به حاشیه رفتن پیام اصلی منجر شود. هنگامی که شخصیت تولیدکننده محتوا به محور اصلی ارتباط تبدیل شود، احتمال دارد محتوای آموزشی یا دینی در سایه نمایش زندگی شخصی و محبوبیت فرد قرار بگیرد.
بلاگری مذهبی؛ فرصت ارتباط یا گرفتار شدن در بازی شهرت؟
حضور فعالان مذهبی در شبکه‌های اجتماعی را نمی‌توان صرفاً با دوگانه موافقت یا مخالفت با فناوری ارزیابی کرد. رسانه‌های جدید ظرفیت‌های متنوعی برای آموزش، پاسخ‌گویی به پرسش‌ها، معرفی مفاهیم دینی و ارتباط با نسل جوان دارند. اما بهره‌گیری مؤثر از این ظرفیت‌ها مستلزم شناخت ویژگی‌های هر پلتفرم و تناسب شیوه ارائه محتوا با ماهیت پیام است.
شبکه اجتماعی تصویری، برنامه گفت‌وگومحور، پادکست و محتوای متنی هرکدام اقتضائات متفاوتی دارند. استفاده از یک روش ثابت برای همه این بسترها ممکن است به کاهش کیفیت ارتباط منجر شود. از سوی دیگر، اگر تولیدکننده محتوای دینی برای افزایش بازدید، تمام تمرکز خود را بر نمایش شخصیت و زندگی خصوصی‌اش قرار دهد، به‌تدریج ممکن است هدف اولیه فعالیت او تحت تأثیر منطق شهرت قرار گیرد.
در این میان، مرز میان معرفی جذاب یک پیام و تبدیل شدن فرد به محور اصلی توجه اهمیت زیادی دارد. بهره‌گیری از قالب‌های خلاقانه، روایت داستانی و زبان متناسب با مخاطب می‌تواند به انتقال بهتر مفاهیم کمک کند؛ اما این شیوه‌ها زمانی اثربخش‌اند که در خدمت محتوای اصلی باشند، نه جایگزین آن.
فضای مجازی به‌تنهایی جامعه را تغییر نمی‌دهد
یکی از برداشت‌های نادرست درباره شبکه‌های اجتماعی، نسبت دادن همه تحولات اجتماعی به فناوری و فضای مجازی است. این نگاه، گویی کاربران را افرادی منفعل فرض می‌کند که هر محتوایی را بدون توجه به تجربه و شرایط زندگی خود می‌پذیرند. در حالی که واکنش افراد به پیام‌های رسانه‌ای تحت تأثیر عوامل متعددی مانند وضعیت اقتصادی، روابط خانوادگی، باورهای فرهنگی، تجربه‌های شخصی و تعلقات اجتماعی قرار دارد.
فضای مجازی می‌تواند یک موضوع را برجسته کند، به آن سرعت ببخشد یا زمینه گفت‌وگوی گسترده‌تری درباره آن ایجاد کند؛ اما لزوماً منشأ تمام مطالبات و تغییرات اجتماعی نیست. برای مثال، یک پیام یا جریان رسانه‌ای زمانی می‌تواند بازتاب گسترده‌تری پیدا کند که با دغدغه‌ها و تجربه‌های واقعی جامعه ارتباط داشته باشد.
پژوهش‌های مرتبط با تحولات اجتماعی نیز بر اهمیت توجه هم‌زمان به عوامل فناورانه و زمینه‌های اجتماعی تأکید دارند. از این منظر، فضای مجازی و جامعه دو قلمرو جدا از یکدیگر نیستند؛ بلکه پیوسته بر هم اثر می‌گذارند و رفتار کاربران در این میان نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.
شیفتگی به چهره‌های مشهور؛ از علاقه تا وابستگی
علاقه به افراد مشهور در بسیاری از جوامع وجود دارد و به‌خودی‌خود پدیده‌ای غیرعادی یا آسیب‌زا نیست. مشکل زمانی شکل می‌گیرد که این علاقه به وابستگی شدید تبدیل شود و بخش مهمی از زمان، احساسات و تصمیم‌های فرد را تحت تأثیر قرار دهد.
پژوهشی منتشرشده در سال ۲۰۲۴ در مجله بین‌المللی روان‌شناسی، ارتباط میان شیفتگی به افراد مشهور و پیمایش بی‌وقفه محتوای منفی در شبکه‌های اجتماعی را در میان کاربران دانشگاهی ایران و آمریکا بررسی کرده است. نتایج این مطالعه از وجود ارتباط میان این دو الگوی رفتاری حکایت دارد و نشان می‌دهد هر دو می‌توانند با نگرانی بیشتر درباره آینده و کاهش بهزیستی روان‌شناختی همراه باشند. البته این یافته‌ها به معنای اثبات رابطه علت و معلولی نیستند، بلکه از هم‌زمانی برخی الگوهای رفتاری حکایت دارند.
از این رو، آموزش سواد رسانه‌ای باید به کاربران کمک کند میان علاقه به یک چهره مشهور و پذیرش بی‌چون‌وچرای رفتار و دیدگاه‌های او تفاوت قائل شوند. بررسی اعتبار اطلاعات، شناخت تبلیغات، توجه به منافع اقتصادی تولیدکنندگان محتوا و حفظ استقلال در تصمیم‌گیری، از مهارت‌های ضروری برای مواجهه آگاهانه با فرهنگ شهرت است.
مسئله اصلی، شهرت نیست؛ سلبریتیزه شدن جامعه است
وجود چهره‌های مشهور در جامعه امری طبیعی است و در حوزه‌هایی مانند هنر، ورزش و سرگرمی، شهرت می‌تواند به معرفی آثار، جذب مخاطب و رونق فعالیت‌های فرهنگی کمک کند. مسئله از جایی آغاز می‌شود که منطق شهرت به معیار ارزیابی همه حوزه‌های زندگی تبدیل شود و میزان دیده‌شدن، جای تخصص، مسئولیت‌پذیری و اعتبار را بگیرد.
سیاست‌گذاران، رسانه‌ها، نهادهای آموزشی و خانواده‌ها در مواجهه با این پدیده مسئولیت دارند. برخورد صرفاً سلبی با چهره‌های مشهور یا تلاش برای استفاده ابزاری از محبوبیت آن‌ها، لزوماً راه‌حل مناسبی نیست. آنچه اهمیت دارد، شناخت سازوکارهای اقتصاد توجه، تقویت سواد رسانه‌ای و ایجاد تمایز میان شهرت، تخصص و مرجعیت اجتماعی است.
در نهایت، جامعه‌ای که بتواند محتوای رسانه‌ای را نقادانه ارزیابی کند، کمتر تحت تأثیر نمایش‌های پرزرق‌وبرق و محبوبیت‌های زودگذر قرار می‌گیرد. شهرت می‌تواند بخشی از فرهنگ عمومی باشد، اما نباید به معیاری برای سنجش حقیقت، تخصص و اعتبار در همه عرصه‌ها تبدیل شود.